Ημερίδα στο ΜΝΝΤΑ, 11 Οκτωβρίου 2025

O Δήμος Ανατολικής Σάμου, το Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου «Νικόλαος Δημητρίου» και ο Σύλλογος Φίλων του Μουσείου Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου διοργάνωσαν στις 11/10/2025 την ημερίδα «Η ζωντανή κληρονομιά της ξυλοναυπηγικής τέχνης». Οι εισηγήσεις εστίαζαν στο ρόλο του Μουσείου Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου και συγκεκριμένα στις δραστηριότητες, τους στόχους και τη δικτύωση του μουσείου. Η εκδήλωση, που έγινε στην αίθουσα εκδηλώσεων του μουσείου, πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και του Τμήματος Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Στην Επιστημονική και Οργανωτική Επιτροπή της ημερίδας συμμετείχαν: Η Βίλλυ Φωτοπούλου, Διευθύντρια Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, ο Ανδρέας Παπασαλούρος, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Μαθηματικών του Παν/μίου Αιγαίου, ο Κώστας Δαμιανίδης, Αρχιτέκτονας και Δρ. Ιστορίας Ναυπηγικής, η Λένα Στεφάνου, Δρ. Αρχαιολόγος – Μουσειολόγος, η Ματρώνη Κτίστου, τ. Διευθύντρια του Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου «Ν. Δημητρίου» και ο Ιωάννης Πνευματικάκης, Δημοτικός Σύμβουλος του Δήμου Ανατολικής Σάμου.

Με πρωταρχικό στόχο την ενίσχυση της διασύνδεσης μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος, η ημερίδα είχε ως σκοπό να αναδείξει την αξία της καταγραφής, της ψηφιοποίησης και της προβολής της άυλης κληρονομιάς της ξυλοναυπηγικής σε σύγχρονα μουσειακά και εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Επίσης συζητήθηκαν τα θέματα της υποστήριξης των ξυλοναυπηγείων, της διάσωσης των παραδοσιακών καϊκιών και της αξιοποίησης των σύγχρονων τεχνολογιών στο μουσείο και στη σχολή ξυλοναυπηγικής, που θα λειτουργήσουν στον ίδιο χώρο.

Η διοργάνωση δομήθηκε σε τέσσερις βασικές ενότητες, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Συμμετείχαν καταξιωμένοι ειδικοί και φορείς, ενώ το σύνολο της ημερίδας διακρίθηκε από την ενεργό συμμετοχή των προσκεκλημένων και του κοινού.

Χαιρετισμούς και σύντομες τοποθετήσεις απεύθυναν, στην αρχή της ημερίδας, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο Δήμαρχος Ανατολικής Σάμου Παρασκευάς Παπαγεωργίου, ο Γενικός Γραμματέας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Εμμανουήλ Κουτουλάκης, ο Γενικός Γραμματέας Πολιτισμού Γεώργιος Διδασκάλου, η Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ολυμπία Βικάτου, η Γενική Γραμματέας Επαγγελματικής Εκπαίδευσης Κατάρτισης και Δια βίου Μάθησης Όλγα Καφετζοπούλου, ο Αντιπεριφερειάρχης Σάμου Ελισσαίος Μαυρατζώτης, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Αιγαίου Δημήτρης Παπαγεωργίου, ο εκπρόσωπος του Τμήματος Μαθηματικών του Παν. Αιγαίου Ανδρέας Παπασαλούργος, ο Αντιπρόεδρος του Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου «Ν. Δημητρίου» Ορέστης Βαλής, o πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Προστασίας Ναυτικής Παράδοσης Χάρης Τζάλας και ο Πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου Κώστας Δαμιανίδης. Χαιρετισμούς και δώρα προς το μουσείο προσέφεραν επίσης η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδας Αναστασία Αναγνωστοπούλου - Παλούμπη, ο Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου Κρήτης Εμμανουήλ Πετράκης και η Πρόεδρος του Φορέα Διαχείρισης του Ιστορικού Αρχείου Μουσείου Ύδρας Ντίνα Αδαμοπούλου.

Η πρώτη θεματική ενότητα της ημερίδας, με τίτλο «Ένα μουσείο για την ξυλοναυπηγική και τα καΐκια», είχε ως σκοπό την μουσειακή ανάδειξη της πολιτισμικής και ιστορικής διάστασης της τέχνης της ξυλοναυπηγικής. Η κεντρική εισήγηση δόθηκε από τη Δρ. Λένα Στεφάνου, μουσειολόγο του έργου δημιουργίας του ΜΝΝΤΑ, η οποία παρουσίασε τους στόχους και τη διάρθρωση του μουσείου, καθώς και τον ενεργό ρόλο του στην διαφύλαξη της ξυλοναυπηγικής κληρονομιάς. Ακολούθησαν οι παρεμβάσεις από τους προσκεκλημένους στο πρώτο πάνελ: Η κ. Αναστασία Αναγνωστόπουλου-Παλούμπη, αναφέρθηκε στα ναυτικά μουσεία της χώρας και ιδιαίτερα στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδας και την συμβολή του στη διάσωση των παραδοσιακών καϊκιών και της ξυλοναυπηγικής. Ο Δρ. Κώστας Δαμιανίδης εστίασε στον τεχνικό χαρακτήρα του νέου μουσείου και στα δεκατρία παραδοσιακά σκαριά που αποκαταστάθηκαν και πλέον διασώζονται στο ΜΝΝΤΑ. Η Μαρία Ζαχαράκη, στέλεχος της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αναφέρθηκε στη μουσειακή πολιτική του ΥΠΠΟ και στο σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο. Ο Ιωάννης Πνευματικάκης τόνισε τη σημαντική αλλά και δύσκολη πρωτοβουλία δημιουργίας του μουσείου από το Δήμο Ανατολικής Σάμου.

Στη δεύτερη ενότητα «Η Προφορική Παράδοση για την Ξυλοναυπηγική στην Ψηφιακή Εποχή του Μουσείου» η συντονίστρια Βίλλυ Φωτοπούλου, διάβασε την εισήγηση του Δρ. Γιάννη Δρίνη, Επίκουρου Καθηγητή Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ο οποίος ανέδειξε την σπουδαιότητα της προφορικής παράδοσης και την αξία της καταγραφής της στην διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας. Ακολούθησαν οι παρεμβάσεις από τους προσκεκλημένους στο δεύτερο πάνελ. Ο Κώστας Δαμιανίδης αναφέρθηκε στο εκτεταμένο Αρχείο Προφορικών Μαρτυριών του ΜΝΝΤΑ και η Λένα Στεφάνου στην αξία της έρευνας στην προφορική ιστορία σε μουσειακά περιβάλλοντα. Η Μιράντα Τερζόπουλου, εθνολόγος και πρώην ερευνήτρια στο Κέντρο Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, εστίασε στη δύναμη του προφορικού πολιτισμού και στην «αποκαλυπτική αφύπνιση» που προσφέρει στον επισκέπτη του μουσείου. Η Ντίνα Αδαμοπούλου, ιστορικός-αρχειονόμος παρουσίασε πτυχές της «αρχέγονης γλώσσας» της ξυλοναυπηγικής από το υλικό του Ιστορικού Αρχείου Μουσείου Ύδρας. Η σαμιώτισσα συγγραφέας και ερευνήτρια Έλσα Χίου αφηγήθηκε στιγμές από την δική της «προφορική μνήμη» για τους ταρσανάδες και τα «τρατοκάικα» του Όρμου Μαραθοκάμπου.

Η τρίτη ενότητα, με θέμα «Ξυλοναυπηγική Τέχνη και Μουσείο: Δικτύωση και Συνέργεια», είχε ως στόχο την παρουσίαση της έννοιας της δικτύωσης, προωθώντας τη συνεργασία μεταξύ των φορέων και των επαγγελματιών του κλάδου με σκοπό την ανάδειξη και την προώθηση της ξυλοναυπηγικής τέχνης. Ο εισηγητής Κώστας Δαμιανίδης παρουσίασε τις ευκαιρίες δικτύωσης και συνεργασίας, μέσα από τις παράλληλες πολιτιστικές, ερευνητικές και εκπαιδευτικές δράσεις του ΜΝΝΤΑ. Ακολούθησαν οι παρεμβάσεις από τους προσκεκλημένους στο τρίτο πάνελ. Ο Δ/ντής του Εργαστηρίου Ναυτικής & Θαλάσσιας Υδροδυναμικής του ΕΜΠ, καθηγητής Γρηγόρης Γρηγορόπουλος, αναφέρθηκε στη συναφή δραστηριότητα του Εργαστηρίου και τη δυνατότητα συνεργασιών. Ο Ναυπηγός Μηχανικός και Διευθύνων Σύμβουλος της «Φοίνιξ Νηογνώμων ΑΕ» Άρης Αρβανιτάκης, αναφέρθηκε στη θέσπιση κανονισμών για τα ξύλινα παραδοσιακά σκάφη και τη συνεργασία του νηογνώμονα Φοίνιξ και του ΜΝΝΤΑ. Ο ξυλοναυπηγός και ιδιοκτήτης του Patmos Marine, Σωζών Καμίτσης, ανέδειξε την δυνατότητα αναβίωσης των παραδοσιακών σκαφών σε ένα σύγχρονο παραγωγικό πλαίσιο με ιδιαίτερες αναφορές στις εργασίες που έγιναν στα σκάφη «Μεταμόρφωση» και «Άγιος Δημήτριος» για το ΜΝΝΤΑ. Ο ξυλοναυπηγός Χρήστος Αναστόπουλος αναφέρθηκε στην εμπειρία του από την αποκατάσταση των καϊκιών του ΜΝΝΤΑ.

Τέλος, η τέταρτη θεματική ενότητα «Ξυλοναυπηγική: Από την Εμπειρική και Βιωματική Εκμάθηση στη Τυπική Εκπαίδευση» με κεντρικό εισηγητή τον Ανδρέα Παπασαλούρο, επικεντρώθηκε στους τρόπους ενσωμάτωσης της παραδοσιακής γνώσης σε σύγχρονα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα με επίκεντρο τη Σχολή Ξυλοναυπηγικής. Ακολούθησαν οι παρεμβάσεις από τη Βίλλυ Φωτοπούλου, σχετικά με τις προσπάθειες για την δημιουργία της σχολής από την ΔΙΝΕΠΟΚ και του Κώστα Δαμιανίδη για την καινοτόμο συνύπαρξη του μουσείου και της σχολής. Ο Γρηγόρης Γρηγορόπουλος ανέπτυξε προτάσεις για την σχολή ξυλοναυπηγικής και ο Ιωάννης Κακαράς, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, αναφέρθηκε στην εμπειρία του από τη δημιουργία αντίστοιχων σχολών πάνω τις ξυλουργικές τέχνες και τις προτάσεις του για την σχολή στη Σάμο.

Συνολικά, η ημερίδα εστίασε στην αναγκαιότητα της συνεργασίας μεταξύ των επιστημονικών, πολιτιστικών, εκπαιδευτικών και επαγγελματικών φορέων, με στόχο την διατήρηση της ξυλοναυπηγικής παράδοσης. Το Μουσείο Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου είναι μία κιβωτός διάσωσης της προφορικής παράδοσης και οφείλει να λειτουργήσει ως καταλύτης στη διαιώνισης της ξυλοναυπηγικής τέχνης.

Λένα Στεφάνου, Δρ. Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος
Κώστας Δαμιανίδης, Αρχιτέκτονας – Δρ. Ιστορίας της Ναυπηγικής